КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ Эл аралык илимий-техникалык журнал 1996-жылы негизделген. Бир жылда 4 жолу, тактап айтканда, ар квартал сайын чыгарылат. КР УИАнын түзүмүндө турган институттар тарабынан өткөрүлгөн Эл аралык конференциялардын материалдары топтолуп, атайын чыгарылыштар басылып чыгат. Мисалы, 2021-жылга карата 6 саны жарык көрдү. Негиздөөчүсү: Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы Журнал Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинен каттоодон өткөн. Каттоо номери № 1950. 2013-жылдын 8-июлу. ISSN 1694-8408 (басма версиясы) ISSN 1694-8416 (электрондук версия) Журнал жөнүндө Редакциялык топ Байланыштар: Журнал КР УИАнын Президиумунун алдындагы “Илим” Басма борбору тарабынан чыгарылат. Борбордун иши илим изилдөө иштерин жана илимий эмгектерди басып чыгарууга жана жайылтууга багытталган. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиктеринин, профессорлорунун, илимдин докторлорунун жана кандидаттарынын, аспиранттардын, ошондой эле чет өлкөдөгү жана Кыргыз Республиканын жогорку окуу жайларындагы окумуштуулардын макалалары басылып чыгарылат. Журнал илимдин бардык тармактарына тиешелүү бир канча тилде (мис,: кыргыз, орус, англис, кытай, турк тилинде) басылып чыгат. Борбордун максаты - илимий ачылыштарды, изилдөөлөрдү камтыган макалаларды басып чыгаруу, алардын эмгектерин республиканын жана коңшу мамлекеттердин аймагында жайылтуу, ата мекендик илим тармагында иштеген окумуштуулардын эмгектерин басып чыгаруу, илимий изилдөөлөрдү жүргүзүп жаткан аспиранттардын жана алардын илимдеги алгачкы кадамдары менен эмгектерин басып чыгаруу. Басма борборунан чыккан журналдар Казакстан, Түркия, Кытай, Россия, ошондой эле коңшу мамлекеттерге да таркатылат. Башкы редактор – КР УИАнын мүчө-корреспондентти К.Е. Абдрахматов Башкы редактордун орун басары – КР УИАнын академиги Ч.И. Арабаев Жооптуу катчы – КР УИАнын мүчө-корреспондентти Б.М. Худайбергенова «Илим» басма борборунун директору - Байбосунов Карыбек «Илим» басма борборунун бөлүм башчысы - Кочкорбаева Жыпаргүл Ибраимовна «Илим» басма борборунун техникалык жетекчиси – Кабилов Кубанычбек Мухтарович «Илим» - басма борборунун башкы редактору Табылды кызы Нурмира E-mail: ilimbasma@mail.ru Тел. номер: 0(312) 64-63-35; 39-18-72
Национальная Академия Наук Кыргызской Республики
МЕДИЦИНА ТАРМАГЫНЫН ӨНҮГҮҮСҮНДӨ МАМЛЕКЕТТИК САЯСАТТЫН РОЛУ
Бул макалада өлкөдөгү мамлекеттик саясат менен саламаттыкты сактоо секторунун өз ара байланышы, ошондой эле анын саламаттыкты сактоодогу стратегиялык иши жөнүндө маалымат берилген. Бул ошондой эле өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсү калктын саламаттыгын сактоодо жана саламаттыкты сактоо тармагын өнүктүрүүдө олуттуу роль ойноорун көрсөтөт. Саламаттыкты сактоо тармагы өлкөнүн негизги тармактарынын бири катары калкка сапаттуу жана жеткиликтүү кызмат көрсөтүүгө милдеттүү экени баса белгиленди. Ошондуктан, мамлекеттик саясат олуттуу реформаларды жана саламаттыкты сактоо системасын модернизациялоону толук колдоого алышы керек. Болбосо, өлкөнүн калкынын ден соолугун чыңдоо жана жеткиликтүү медициналык жардамды өнүктүрүү олуттуу кыйынчылыктарды жаратат. Саламаттыкты сактоо системасы менен мамлекеттин кызматташтыгы бир катар кыйынчылыктарды жеңүүдө чечүүчү мааниге ээ. Автор олуттуу, курч эпидемия шартында саламаттыкты сактоонун бардык тармактары өз алдынча күрөшө албайт деп баса белгилейт. Мисалы, Кыргызстанда COVID-19 эпидемиясын саламаттыкты сактоо тармагынын күчү менен гана эмес, республикалык, облустук, райондук жана жергиликтүү бийлик органдарынын жардамы менен жеңгенибизди кошумчалоого болот.
Автордук укук (c) 2026 КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ
БОЛОЧОК ОФИЦЕРЛЕРДИН СТРЕССКЕ ТУРУКТУУЛУГУН ЖАНА МАКСАТТУУ БАГЫТЫН КАЛЫПТАНДЫРУУНУН ПСИХОЛОГИЯЛЫК-ПЕДАГОГИКАЛЫК АСПЕКТИЛЕРИ
Бул макалада Аскердик институттун (Аскердик инженердик радиоэлектроника жана байланыш институту) курсанттары арасында жүргүзүлгөн изилдөөнүн жыйынтыктары келтирилген, анда эки маанилүү кесиптик сапаттын: стресске туруктуулуктун жана максатка умтулуунун өнүгүшү бааланган. Ошондой эле алардын кесиптик ишмердүүлүккө даярдыгы, ошондой эле аскердик окуу жайлардагы билим берүү кызматтарынын кесиптик маанилүү сапаттарды өнүктүрүүгө тийгизген таасири бааланды.
Кабаков Н.Д., Орозалиев Э.С., Кабакова М.П.
ГЛОБАЛДЫК ЭНЕРГЕТИКАЛЫК ӨТҮҮНҮН АЛКАГЫНДА СУУТЕК ЭНЕРГЕТИКАСЫН ӨНҮКТҮРҮҮНҮН ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Казыркы глобалдуу энергетика секторундагы өзгөрүүлөр — көмүртек чыгарууну азайтуу, туруктуу өнүктүрүү максаттарын ишке ашыруу жана энергетикалык коопсуздукту камсыздоо талаптарынан улам — гидроген энергетикасы сыяктуу кайра жаралуучу энергия булактарына активдүү өтүүнү шарттайт. Бул процесстер эл аралык экономикалык жана саясий күчтөрдү кайра бөлүштүрүүгө, жаңыланган технологияларга өнөктөштүк түзүүгө жана энергетикалык коопсуздукту камсыздоонун жаңы көз караштарын өнүктүрүүгө алып келет. Гидроген энергетикасынын өнүгүшүндөгү өзгөрүүлөрдү талдоо анын учурдагы дүйнөлүк саясатка тийгизген таасирин — көмүртекти азайтуу, технологиялык альянстарды түзүү жана мамлекеттер аралык өз ара аракеттешүүнү бекемдөө — баалоого жардам берет. Ошондуктан альтернативдүү энергия булактары, климаттын өзгөрүшүнө, ресурстардын түгөнүүсүнө жана эл аралык атаандаштык күчөп жаткан учурда, саясий талкуулардын маанилүү элементине айланууда. Кайра жаралуучу энергияларга өтүү бүгүнкү күндө көптөгөн өлкөлөр үчүн артыкчылык болуп эсептелет. Энергетикалык трансформациялар тарыхы көр сөтүп тургандай, бир энергия булагынан экинчи энергия булагына өтүү ар дайым экономикалык, геосаясий жана эл аралык мамилелер системасында олуттуу өзгөрүүлөрдү алып келген. Мисалы, XX кылымда көмүрдөн мунайга өтүү жер-жаһаттагы көмүртектүү экспорттоочу өлкөлөрдүн таасирин күчөттү. Азыркы учурдагы кайра жаралуучу энергияларга өтүү глобалдуу таасирди инновациялык өнүгүүлөргө жана технологиялык чечимдерге басым жасаган мамлекеттердин пайдасына кайра бөлүштүрүүдө. Бул процесс олуттуу инвестицияларды жана социалдык адаптацияны талап кылат, бирок туруктуу өнүгүү таасирдүү мүмкүнчүлүктөр жана экологиялык жактан туура келечекке жол ачат.
Макалада саясий экстремизмдин илимий негиздери жөнүндө сөз болот. Саясий экстремизмдин этимологиясы,анын ар кыл көрүнүштөрүнүн көп түрдүүлүгүнө, өзгөчөлүктөрүнө басым жасалат. Саясий экстремизм тушүнүгүнө негиз салуучулар алардын илимий көз караштары, гипотезаларына орун берилет. Бул көрүнүш боюнча илимий көз караштардын көп түрдүүлүгүнө жана спецификалык жактарын талдоо жасалат жана ата мекендик окумуштуулар тарабынан жаңы гана изилдөө болуп жаткандыгы сөз болот. Саясий терроризм көрүнүшү азыр классикалык, этимологиялык мүнөздөмөсунөн алыстап заман талаптарына жараша өркундөгөнү, учурга жараша ылайыкташканы боюнча сөз болот. Бирок теориялык түрмөктө окшоштуктар, жалпылыктар көп экени айтылат.
Сыдыкбаев Ч.М., Абдыкалыков Р.И., Алибеков А.А.
КЫЙНООЛОРГО КАРШЫ КҮРӨШҮҮНҮН ЭЛ АРАЛЫК СТАНДАРТТАРЫ ЖАНА АЛАРДЫ БОРБОРДУК АЗИЯ ӨЛКӨЛӨРҮНҮН МЫЙЗАМДАРЫНДА ИШКЕ АШЫРУУ
Макалада кыйноолордун алдын алуу боюнча эл аралык милдеттенмелерге аналитикалык сереп (1984-жылдагы БУУнун Кыйноолорго каршы конвенциясы жана ага факультативдик протокол), ошондой эле Казакстандын, Кыргызстандын жана Өзбекстандын мыйзамдарындагы жана практикасындагы алардын имплементациясынын абалы берилген. Колдонуудагы улуттук механизмдер каралды (мис. нпм), ченемдерди аткаруу проблемалары, сот практикасы жана контролдоо. Аймактык мисалдар (БУУ, ЕККУ, «ЕККУ Академиясы») жана кыйноолор жөнүндө беренелердин салыштырма таблицасы (КК беренеси, санкциялар, мониторинг, аткаруу) келтирилген. Этикалык аспектилер өзүнчө талданды (ачыктык, кармалгандардын укуктары, адвокатка жетүү) жана практикалык сунуштар (УИАны күчөтүү, полицияларды окутуу, көз карандысыз көзөмөл, ачык статистика). Кыйноолорго каршы күрөшүүдөгү прогрессти баалоо үчүн ченемдерди киргизүүнүн натыйжалуулугунун (натыйжалуулугунун) негизги көрсөткүчтөрү (кыйноолор үчүн соттолгон даттануулардын, териштирүүлөрдүн, эркиндигинен ажыратуу жайларына баруулардын ж.б. саны) биринчи жолу түзүлгөн. Кыйноолор жөнүндө даттанууну кароо процессинин схемасы (схемасы) берилген.
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДА АЗЫРКЫ ЭТАПТА ӨНДҮРҮШТҮК КҮЧТӨРДҮ ЖАЙГАШТЫРУУНУН ТЕОРЕТИКАЛЫК-МЕТОДОЛОГИЯЛЫК НЕГИЗДЕРИ
Бул макалада Кыргыз Республикасында өндүргүч күчтөрдү өнүктүрүү жана бөлүштүрүүгө байланыштуу теориялык жана методологиялык маселелер каралат. Акыркы он жылдагы өлкө боюнча өндүргүч күчтөрдүн бөлүштүрүлүшүн талдоо негизинде, өлкө бирдей эмес, кемчиликтүү жана системалуу жана илимий мамиленин жоктугу жөнүндө тыянак чыгарылат. Бул каалабаган кесепеттерге алып келет, анын ичинде аймактар боюнча жашоо деңгээлинин ар кандай болушу, ички жана тышкы миграция, өнөр жайдын жана калктын бир агломерацияга ашыкча топтолушу. Эл аралык тажрыйбага жана өндүрүштү уюштуруудагы учурдагы тенденцияларга — кластерлөө, адистешүү, атайын зоналарды түзүү ж.б. — таянып, өндүргүч күчтөрдү келечекте бөлүштүрүү критерийлерин аныктоо боюнча сунуштар берилген.
МИГРАЦИЯЛЫК ПРОЦЕССТЕР КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЭТНОУЛУТТУК ИДЕНТТҮҮЛҮКТҮ КАЛЫПТАНДЫРУУНУН ФАКТОРУ КАТАРЫ
Макалада Кыргыз Республикасындагы миграциялык процесстер постсоветтик өзгөрүүлөрдүн жана заманбап ааламдашуу шарттарында этноулуттук өздүктү калыптандыруунун жана трансформациялоонун негизги факторлорунун бири катары каралат. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин маалыматтарынын, эл аралык уюмдардын (БУУ, МОМ) расмий маалыматтарын, ошондой эле ата мекендик жана чет элдик изилдөөчүлөрдүн эмгектерин анализдөөнүн негизинде ички жана тышкы миграциянын тенденциялары, алардын коомдун этнодемографиялык түзүмүнө тийгизүүчү таасирлери аныкталат. Миграциялык процесстердин өлкөнүн социалдык-маданий, экономикалык жана саясий өнүгүүсүнө тийгизип жаткан кедергилерине, анын ичинде, этностор аралык өз ара аракеттенишүү, этномаданий өзгөчөлүктү сактоо, мигранттардын кабыл алынуучу коомдун шарттарына ыкчам интеграциялануусун камсыз кылуу маселелерине өзгөчө көңүл бурулат. Системдүү, структуралык-функционалдык жана салыштырма талдоо ыкмалары, статистикалык жана институционалдык ыкмалардын элементтерин багыттуу колдонуу, изилдөөнүн өзөгүн түзөт. Анын илимий жаңылыгы – миграциялык процесстерди социалдык-экономикалык көрүнүш катары гана эмес, бүгүнкү Кыргыз Республикасында этноулуттук өздүктү калыптандыруунун маанилүү факторлорунун бири катары комплекстүү негизде талдоодо жатат.
ЧЕТ ӨЛКӨЛӨРДӨГҮ АЛГАЧКЫ ТЕКШЕРҮҮ ОРГАНДАРЫНЫН КЫЛМЫШ-ЖАЗА ПРОЦЕССТИК АСПЕКТИЛЕРИ
Бул макалада алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдөгү алгачкы текшерүү органдарынын кылмыш-жаза процесстик аспектилери каралат. Автор ар кандай моделдерге карабастан, иликтөө өз ордун ээлейт жана кылмыштуулуктун көрүнүштөрү менен күрөшүүдө маанилүү ролду ойнойт. Мындан тышкары, авторлор атамекендик укуктук системаларды модернизациялоодо түзүлгөн баалуулуктарды жана улуттук өзгөчөлүктөрдү эске алуу зарыл деп эсептешет. Кыргыз Республикасында алгачкы текшерүүнүн деталдуу регламенттелген процесстик формасы жок. Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза процессинде жазык ишин козгоо стадиясы бар, алгачкы текшерүү сотко чейинки өндүрүштө жүргүзүлөт жана окуянын издерин сактоо боюнча чараларды көрүү, тергөөчүнүн, прокурордун ж. б. тапшырмаларын аткаруу максатын көздөйт. Иликтөө институтунун проблемалары мындан аркы илимий изилдөөлөрдү талап кылат деген тыянак баса белгиленет.
ЭВОЛЮЦИЯ ИНСТИТУЦИОНАЛЬНОЙ СТРУКТУРЫ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ: ОТ ПАРЛАМЕНТСКОЙ СИСТЕМЫ К ПРЕЗИДЕНТСКОЙ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ
В данном исследовании проводится анализ современного государственного управления, с акцентом на президентскую систему. Выбор конкретной системы управления обусловлен совокупностью исторических, культурных и геополитических факторов. Особое внимание уделяется полномочиям президента и их влиянию на функционирование различных ветвей власти. Также рассматриваются преимущества и недостатки обеих систем. В контексте Кыргызстана анализируется роль парламента страны и двойственность конституционных реформ, которая оказывает влияние на демократические институты. Одной из проблем, выявленных в исследовании, является низкая институционализация политических партий, что затрудняет развитие демократии внутри этих организаций. Также обсуждается роль законодательной власти и основные факторы, определяющие ее эффективность. Рассматриваются объективные предпосылки для возврата к президентской форме правления, а также раскрываются основные положения конституционной реформы 2021 года. В рамках анализа изменений в Конституции особое внимание уделяется функциям президента, порядку формирования правительства, анализируются изменения в избирательной системе и структуре парламента, которые были внесены в результате данной реформы. Подчеркивается необходимость учета влияния неформальных институтов и разработки механизмов баланса между президентской властью и многопартийной системой для обеспечения стабильности системы управления.
ЛИЧНОСТЬ ОБВИНЯЕМОГО КАК ОБЪЕКТ ИЗУЧЕНИЯ ОРГАНА ДОЗНАНИЯ В УГОЛОВНОМ СУДОПРОИЗВОДСТВЕ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ
В данной статье рассматривается личность не только обвиняемого, но и подозреваемого как объекта изучения органа дознания по уголовному судопроизводству Кыргызской Республики. Автором сделаны выводы о том, что понятие «личность» в уголовно-процессуальном законе используется главным образом для изучения органами дознания, которым предписано выполнение отнесенных к их компетенции действий. Исследование личности, распознавание характерных значимых особенностей обвиняемого, рациональное использование собранных сведений в процессе раскрытия и расследования преступлений имеет чрезвычайно важное значение для сбора доказательств в досудебном производстве и при назначении наказания для суда.
АКЫЙКАТЧЫ МАМЛЕКЕТ МЕНЕН ЖАРАНДЫН ОРТОСУНДАГЫ ОРТОМЧУ КАТАРЫ: БУЗУЛГАН УКУКТАРДЫ КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ МЕХАНИЗМДЕРИ
Макалада Акыйкатчы институтунун бузулган укуктарды калыбына келтирүү механизминде мамлекет менен жарандын ортосундагы негизги ортомчу катары ролу каралат. Акыйкатчынын Укуктун үстөмдүгүнүн, адилеттүүлүктүн жана адам укуктарынын артыкчылыгынын конституциялык принциптеринин негизинде иштеген көз карандысыз укук коргоо институту катары укуктук табияты ачылат. Укуктарды коргоонун жеткиликтүүлүгүн жана ыкчамдыгын камсыз кылуучу жарандардын кайрылууларын кароо жол-жоболоруна, ошондой эле мамлекеттик органдар жана сот системасы менен өз ара аракеттенүү мисалында бузулган укуктарды калыбына келтирүү практикасын талдоого өзгөчө көңүл бурулду. Кайрылуулардын статистикасын жана укук колдонуу практикасын талдоонун негизинде Акыйкатчы институту жарандардын мамлекеттик институттарга болгон ишенимин жогорулатууга жана «угуучу мамлекет» принцибин бекемдөөгө өбөлгө түзөөрү көрсөтүлгөн. Акыйкатчынын сунуштамаларын ишке ашыруунун механизмдери, алардын мыйзамдарды жана административдик практиканы өркүндөтүүгө тийгизген таасири, ошондой эле сунуштамалардын милдеттүү күчүнүн жоктугуна жана бийлик органдарынын ортосунда жетиштүү координацияланбагандыгына байланыштуу жооп кайтаруу актыларын аткаруу проблемалары каралат. Акыйкатчыны институционалдык жактан чыңдоо, анын ыйгарым укуктарын кеңейтүү, сунуштарды аткаруу үчүн мамлекеттик органдардын жоопкерчилигин жогорулатуу жана ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү механизмдерин өнүктүрүү зарылдыгы жөнүндө корутунду чыгарылды. Акыйкатчынын адам укуктарын коргоонун жана укуктук мамлекетти калыптандыруунун натыйжалуу куралы катары мааниси негизделген.
УГУУ МҮМКҮНЧҮЛҮГҮ ЧЕКТЕЛГЕН БАЛДАРДЫН ЧЫГАРМАЧЫЛЫК ЖӨНДӨМДӨРҮН КОМУЗ АРКЫЛУУ ӨНҮКТҮРҮҮ
Бул макалада угуу мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын чыгармачылык жөндөмдөрүн өнүктүрүүдө комуз аспабынын ролу каралат. Инклюзивдик билим берүү шартында музыкалык тарбиянын мааниси, визуалдык жана тактилдик ыкмаларды колдонуу, ошондой эле комуз аркылуу балдардын эстетикалык табитин, моторикасын жана социалдык көндүмдөрүн өнүктүрүү маселелери талданат. Изилдөөдө практикалык ыкмалар жана окутуунун эффективдүү формалары сунушталат. Мындан тышкары, макалада угуу мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын музыкалык кабыл алуусунун өзгөчөлүктөрү жана аларды окутууда альтернативдүү ыкмаларды колдонуу зарылдыгы негизделет. Комуз аспабынын вибрациялык өзгөчөлүгү балдарга музыканы сезүү аркылуу кабыл алууга шарт түзөрү белгиленет. Ошондой эле сабак учурунда визуалдык көрсөтмөлөрдү, дене кыймылдарын жана жаңдоо элементтерин колдонуу окутуунун натыйжалуулугун жогорулатарын көрсөтөт. Изилдөөнүн жүрүшүндө комуз үйрөтүүнүн инклюзивдик моделдери каралып, алардын негизинде балдардын чыгармачылык активдүүлүгүн арттыруучу ыкмалар талданат. Практикалык мисалдар аркылуу импровизация, ритмдик көнүгүүлөр жана топтук аткаруу сыяктуу формалардын таасири ачып берилет. Мындан сырткары, комуз аркылуу окутуу балдардын өзүнө болгон ишенимин бекемдеп, алардын коомго ийгиликтүү интеграцияланышына өбөлгө түзөрү белгиленет. Жыйынтыгында, макалада сунушталган методикалык ыкмалар инклюзивдик билим берүү системасында кеңири колдонууга ылайыктуу экендиги жана алар угуу мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын чыгармачылык потенциалын ачууда маанилүү инструмент болуп саналары аныкталат.
ЖАҢЫ ДҮЙНӨЛҮК ТАРТИП ДООРУНДАГЫ МАМЛЕКЕТТҮҮЛҮК
«Жаңы дүйнөлүк тартип доорундагы мамлекеттүүлүк» макаласы XXI кылымдагы глобалдык саясий, экономикалык жана технологиялык өзгөрүүлөрдүн шартында мамлекеттик эгемендүүлүктүн (суверенитеттин) кризиси жана аны кайрадан аңдаптүшүнүү призмасы аркылуу мамлекет институтунун трансформациясын талдоого арналган. Изилдөөнүн борборунда — мамлекеттердин өз ара көз карандылыгынын өсүшү, улуттуктан жогорку жөнгө салуу механизмдеринин (БУУ ж.б.) начарлашы жана ири державалардын позициясынын күчөшү кырдаалында эгемендүүлүктү сактоо жана ишке ашыруу көйгөйү турат.
Макалада коомдук аң-сезимдин компоненттеринин бири болгон улуттук идеянын философиялык мааниси каралып, анын философиялык концепциядан коомдун муктаждыктарына жана тарыхый өнүгүүсүнө жараша конкреттүү саясий максатка айланышы терең талданат. Улуттук идея этностун руханий турмушунун түпкүрүндө жаралып, коомдук турмушту гана эмес, элдин дүйнө таанымын, улуттук аң-сезимин да чагылдырууга жөндөмдүү кубулуш экендигин далилдөөгө аракет жасалган. Автор улуттук идеянын азыркы коомдогу ордун жана аны илимий жактан өнүктүрүү зарылдыгын баса белгилеген. Албетте, учурда бул багыттагы иштер мамлекеттик деңгээлде жүрүп жатканы айтылды.
БЕЙТАБИЙ (ЖАСАЛМА) ИНТЕЛЛЕКТТИН НЕОМАРКСИСТТИК ЧЕЧМЕЛЕНИИШИ: ФИЛОСОФИЯЛЫК ГИПОТЕЗА
Макалада жасалма интеллект неомарксисттик эмгек теориясынын, бөтөндөлүү жана адамдын урук-маңызы түшүнүктөрүнүн негизинде философиялык талдоого алынат. Санариптик капитализм жана алгоритмдик рационалдуулук шартындагы эмгектин трансформациясы каралат. Автор жасалма интеллектти кош мүнөздүү феномен катары түшүндүрөт: бир жагынан — адам универсалдуулугун жана когнитивдик мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүчү каражат, экинчи жагынан — санариптик бөтөндөлүүнүн, алгоритмдик көзөмөлдүн жана бийликтин концентрациясынын механизми катары. Псевдочыгармачылык, постэмгек жана санариптик эксплуатация феномендерине өзгөчө көңүл бурулат. Эмгектин жана адам эркиндигинин келечеги ИИнин техникалык табиятынан эмес, анын коомдук-саясий жөнгө салынышынан көз каранды деген жыйынтык чыгарылат.
ЭКОЛОГИЯЛЫК ЭТИКА ЖАШОО-ТУРМУШТУН ФИЛОСОФИЯЛЫК ПАРАДИГМАСЫ КАТАРЫ
Автордун аталган илимий макаласында экологиялык этика философиялык жана практикалык жактан каралып, анын адам менен табияттын өз ара байланышын, моралдык жоопкерчилик, адеп-ахлактык баалуулуктар жана жашоо багытын аныктоочу принциптерди кантип түзөрү талдоого алынат. Автор экологиялык этиканы теориялык түшүнүктөн практикалык жүрүм-турум моделине айлантуу зарылдыгын, ошондой эле жеке адамдын жашоо стратегиясын, коомдук милдеттерин жана цивилизациялык өнүгүү максаттарын интеграциялоо маанисин кенири баса белгилейт. Керектөөчү маданияттын чектөөлөрү, моралдык идеалдардын жана адамдын акыл-эстүү өнүгүүсүнүн ролу философиялык жана социалдык контекстте каралып гана тим болбостон, экологиялык этиканын келечектеги цивилизациялык жана маданий мааниси көрсөтүлөт. Андан тышкары аталган макалада адамзаттын туруктуу, гармониялуу жана адилеттүү жашоо куруусунда экологиялык ой жүгүртүүнүн орду ачылып берилет.
АДЕП-АХЛАКТЫК САЛТТАР ЖАНА НОВАЦИЯЛАР ФИЛОСОФИЯЛЫК ТАЛДООНУН ПРЕДМЕТИ КАТАРЫ
Макалада адеп-ахлактык салттар жана новациялар заманбап коомдун терең социалдык-маданий трансформациясы шартында философиялык анализдин негизги предметтеринин бири катары каралат. Өзгөчө көңүл диалектикалык өз ара байланышта — моралдык баалуулуктардын ырааттуулугу менен жаңыланышынын ортосундагы диалектикага бурулат, ошондой эле алардын жеке адамдын адеп-ахлактык аң-сезиминин жана коомдук өнүгүүнүн туруктуу моралдык ориентиирлеринин калыптанышындагы маанисине көңүл бөлүнөт. Тарыхый жана маданий контекстте калыптанган салттык этикалык нормалар, ошондой эле ааламдашуунун, илимий-техникалык прогрессинин, санариптештирүүнүн жана коомдун социалдык структурасынын өзгөрүүсүнүн таасири астында пайда болгон жаңы адеп-ахлактык көз караштар талданат. Макалада адеп-ахлактык салттарды четке кагуу же аларды механикалык түрдө жаңычылдык менен алмаштыруу коомдук жашоонун моралдык негиздеринин кризисине алып келери негизделет. Жыйынтыгында философиялык ой жүгүртүү жана салттуу жана инновациялык адеп-ахлактуулук элементтерди гармониялуу айкалыштыруу жеке адамдын руханий өнүгүшү жана коомдун туруктуу өнүгүшү үчүн маанилүү деп белгиленет.
КЫРГЫЗДАРДЫН 1916-ЖЫЛДАГЫ АНТИКОЛОНИАЛДЫК КӨТӨРҮЛҮШҮНДӨГҮ ИДЕОЛОГИЯЛЫК ФАКТОР
Макала Х1Х - ХХ кылымдын башындагы заманчы акындардын (де-модернисттер) дүйнөкараштары кыргыздардын 1916 жылдагы антиколониалдык көтөрүлүшүндөгү идеологиялык факторлорду шарттаган себеп катары талдоого алынды. Изилдөөнүн максаты Орус империясынын колониалдык модернизациялоосуна “заманчылардын” идеологиясы рухий, интеллектуалдык каршы чыгуу формасы болгонун жана 1916 жылдагы көтөрүлүштүн алдында коомдук аң сезимдеги нааразычылыктардын калыптанышында аткарган ролун айкындоо. !916 жылдагы көтөрүлүш колониалдык басмырлоого жооп гана эмес, империялык модернизациялоо долбоору менен көчмөн коомдун салттуу дүйнөкарашынын ортосундагы терең идеологиялык келипестигинин жыйынтыгы.
БИОФИЛОСОФИЯ: МЕТОДОЛОГИЯЛЫК ӨҢҮТ ЖАНА БЕЙТАБИЙ (ЖАСАЛМА) ИНТЕЛЛЕКТТИН ЧАКЫРЫКТАРЫ
Макалада биофилософия санариптик доордогу илимий билимдин өзгөрүшү шартында жашоонун онтологиясын, илим философиясын жана биоэтиканы бириктирген интегративдүү илимий-философиялык багыт катары каралат. Биофилософиянын онтологиялык негиздери редукционизмди сынга алуу, системалуу мамиле жана эмердженттүүлүк принциби, ошондой эле жашоонун тарыхый жана процессуалдык мүнөзү аркылуу негизделет. Диалектикалык принципке, дисциплиналар аралык синтезге, феноменологиялык өлчөмгө жана нормативдик-этикалык компонентке таянган методологиялык модель сунушталат. Өзгөчө көңүл жасалма интеллектке – жашоону сүрөттөө тилин өзгөрткөн жана эсептөөчү редукционизм тенденцияларын күчөткөн эпистемикалык ортомчу катары бурулат. Алгоритмдин чеги, жоопкерчиликти алгоритмдештирүүнүн мүмкүн эместиги жана жашоонун денелик жана тарыхый табияты талданат. Жыйынтыгында, ИИ шартында биофилософия методологиялык автономияга ээ, сынчыл ой жүгүртүүнү камсыз кылган зарыл дисциплина экендиги белгиленет.
ЭКОЛОГИЯЛЫК ЭТИКА ЖАНА АНЫН ФИЛОСОФИЯЛЫК НЕГИЗДЕРИ
Аталган илимий макалада автор экологиялык этиканы адам менен табияттын гармониялуу өз ара аракеттенүүсүн түшүндүрүүгө багытталган заманбап философиялык ой жүгүртүүнүн эң маанилүү багыты катары карайт. Автор экологиялык этиканын философиялык негиздерин талдап, моралдык жоопкерчилик, баалуулук багыттары жана күчөп бара жаткан экологиялык жана цивилизациялык чакырыктар шартындагы нравалык тандоо сыяктуу түшүнүктөрдү камтыйт. Макалада өзгөчө көңүл экологиялык аң-сезимдин калыптанышына бурулуп, анын туруктуу өнүгүүнүн жана социалдык практикалардын трансформациясынын негизги фактору катары мааниси ачып берилет. Ошондой эле экологиялык этиканын жеке инсандык дүйнө таанымды кайрадан кароодогу, маданий нормаларга жана коомдун стратегиялык максаттарына тийгизген таасири баяндалат. Натыйжада, экологиялык этика адамзаттын келечегин философиялык түшүнүктөөнүн негизи катары көрсөтүлүп, гармонияга, туруктуулукка жана адеп-ахлактык жетилүүгө багытталган концепция катары сунушталат.
МААЛЫМАТ КООМУНУН ЖАРАЛЫШЫНА ЖАНА СПЕЦИФИКАСЫНА ФИЛОСОФИЯЛЫК ТАЛДОО
Адамзат бара-бара массалык байланыш каражаты боло турган Интернетти ачып,көптөгөн окумуштуулар, маалыматтык коомду изилдөөчүлөр тарыхый өнүгүү этаптарын өнөр жай же айыл чарба прогресси менен эмес, байланыш прогресси менен түшүндүрүп келүүдө. XX кылымдын 20-30-жылдарынан баштап эле бир катар окумуштуулар «индустриалдык цивилизациянын» кыйрашын, «маалымат жана кызмат көрсөтүү коомунун» келишин, «маалыматтык өндүрүштүн» эң маанилүү улуттук продуктыга айланышын алдын ала айтышкан. Микропроцессордук технологияга, компьютердик тармактарга, маалыматтык технологияга, телекоммуникациялык байланышка, Интернетке негизделген ар кандай системалар маалыматтык коомдун материалдык жана технологиялык базасы болуп саналган маалымат агымдарынын кыймылын камсыз кылат. Маалыматтык коомдун көрүнүшү - бул адамдардын бирдиктүү компьютерлештирилген жана маалыматтуулуктун ишмердүүлүгүн т.а. маалыматты иштетүүгө багытталат, ал эми материалдык өндүрүш жана энергия өндүрүү автоматташтырылып, маалыматтык технология глобалдык мүнөзгө ээ болуп, адамдын ишмердүүлүгүнүн бардык чөйрөлөрүн камтыйт.
ДИНИЙ ЭТИКАНЫН ЛОГИКАЛЫК ТАБИЯТЫ ЖАНА КОНЦЕПТУАЛДЫК ӨЗГӨЧӨЛҮГҮ: ТАРЫХЫЙ-ФИЛСОФИЯЛЫК АНАЛИЗ
Философия моралдагы, диндеги маанилүү принциптерин таанып билип, алардын өз ара мамилелеринин татаал мүнөзүн түшүнүүгө умтулат, акыры, морализм менен фанатизмге кирип кетүүдөн чектентет жана динде да, адепте да чыныгы адамдык башталыштарды сактоону шарттайт. Адеп, философиянын маанилүүлүгүн жогорулатат, анын жетектөөчү иш-аракетине муктаж болгон диний тажрыйба үчүн да, адамдын адептүү жашоосу үчүн да зарыл экенин шарттайт.
Алымкулов З. А., Саралаев Н. К., Абдырахманов Т. А.
ЖАРАНДЫК АВИАЦИЯДАГЫ КООПСУЗДУКТУН ФИЛОСОФИЯЛЫК ТОБОКЕЛДИКТЕРИ
Бул макала жарандык авиациядагы коопсуздуктун философиялык тобокелдиктерин талдап чыгат. Изилдөөнүн негизги максаты — коопсуздук түшүнүгүн философиялык, этикалык жана техникалык аспектилерде карап, адам факторунун ролун жана моралдык жоопкерчиликти аныктоо. Мазмунунда Хайдеггер, Эллюл, Йонас жана башка философиялык концепцияларга таянып, авиациялык коопсуздуктун философиялык жана этикалык негиздери изилденген. Макалада техникалык, адамдык жана моралдык компоненттердин өз ара байланыштары каралган, ошондой эле коопсуздук деңгээли жана тобокелдикке жол берүү маселелери талданган.
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДАГЫ ДИНИЙ БААЛУУЛУКТАР: ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ ЖАНА СОЦИАЛДЫК МААНИСИ
Макалада Кыргыз Республикасындагы диний баалуулуктар коомдун руханий маданиятынын жана социалдык өзүнчөлүгүн аныктоочу маанилүү фактор катары каралат. Кыргыз элинин диний түшүнүктөрүнүн калыптанышынын тарыхый шарттары, ислам дининин үстөмдүк кылуучу дин катары өзгөчөлүктөрү, ошондой эле салттуу ишенимдердин жана үрп-адаттардын таасири талдоого алынат. Постсоветтик мезгилдеги диний баалуулуктардын трансформациясы, алардын азыркы коомдук өнүгүүдөгү, социалдык ынтымакты чыңдоодогу жана жаш муунду тарбиялоодогу ролу өзгөчө белгиленет. Изилдөөдө тарыхый-маданий жана салыштырма методдор колдонулган.
Саралаев Н. К., Сальморбекова Р.Б., Ибраев М. Е.
ГЛОБАЛДАШУУ ДООРУНДАГЫ ИСЛАМ ЖАНА РАДИКАЛДАШУУ
Макалада глобалдашуу шартында ислам менен радикалдашуу феноменинин өз ара байланышы философиялык-методологиялык негизде талдоого алынат. Изилдөөдө исламды нормативдик-баалуулукка негизделген диний система катары, ал эми экстремизмди саясий зомбулуктун формасы катары кароо аркылуу алардын онтологиялык айырмачылыгы негизделет. Ислам сыяктуу татаал диний-цивилизациялык мурасты терроризм менен теңдештирүү концептуалдык жактан туура эмес экендиги жана бул көрүнүштөрдүн геосаясий жана модернизациялык факторлор менен шартталышы көрсөтүлөт.
КЫРГЫЗСТАНДАГЫ СОЦИАЛДЫК САЯСАТТЫ САНАРИПТЕШТИРҮҮ: МҮМКҮНЧҮЛҮКТӨРҮ, ТОБОКЕЛДИКТЕРИ ЖАНА НАТЫЙЖАЛУУЛУГУ
Бул макала Кыргыз Республикасындагы социалдык саясаттын санариптештирүүсүн изилдеп, анын мүмкүнчүлүктөрүн, артыкчылыктарын жана тобокелдиктерин талдайт. Изилдөөдө санариптик технологиялардын мамлекеттик башкаруу, социалдык камсыздоо, саламаттыкты сактоо жана билим берүү тармактарындагы таасири каралган. Макалада санариптик инфраструктура, электрондук кызматтар, Tunduk мобилдик тиркемеси жана алардын жарандардын жеткиликтүүлүгүнө, ыңгайлуулугуна жана коомдук аң-сезимге тийгизген таасири талданган. Ошондой эле санариптик теңсиздик, киберкоопсуздук жана маалыматтарды коргоо көйгөйлөрү көрсөтүлгөн.
КЫРГЫЗ САЛТТУУ МАДАНИЯТЫНДАГЫ ТҮНДҮКТҮН СИМВОЛДУК МААНИСИ
Бул макалада кыргыз элинин салттуу маданий турмушунда негизги ролду ойногон тегерек куполду элестеткен кыргыз боз үйүнүн түндүгү берилди. Изилдөөдө боз үйдүн ар бир элементинин мааниси, анын ичинде кыргыз боз үйүнүн түндүгүнүн спецификалык өзгөчөлүктөрү кеңири каралды. Мындан тышкары, автор өз макаласында түндүк төрт негизги багыттын, төрт табигый элементтин (жер, суу, аба, от) жана төрт руханий принциптин (акыл, күч, бакыт, канааттануу) тең салмактуулугун билдирет деп белгилеген. Ошондой эле кыргыздын этноэтикетине ылайык, аял тундукту көтөрүүгө акысы жок. Ал тундукту форс-мажордук кырдаалдарда, бардык эркектерди душмандар кырып салганда гана көтөрөт. Макаланын автору ошондой эле түндүк жылдыздын (шанырак) сүрөтү Кыргыз Республикасынын мамлекеттик желегинде, Казакстандын мамлекеттик гербинде, ошондой эле калктын басымдуу бөлүгүн казактар түзгөн Монголиянын Баян-Өлгий облусунун гербинде кездешкенин жазган.
АЗЫРКЫ ЗАМАНДЫН ЭКЗИСТЕНЦИАЛДАРЫ АЛГОРИТМДИК РАЦИОНАЛДУУЛУК ШАРТЫНДА
Бул макала санарип доорундагы алгоритмдик рационалдуулук шартында адам болмушунун экзистенциалдык категорияларынын өзгөрүүсүн философиялык талдоого арналган. Алгоритмдик рационалдуулук техникалык курал катары гана эмес, жүрүм-турумду эсептелүүчү процесс катары түшүндүргөн жаңы онтологиялык орнотуу катары каралат. Экзистенциалдык философиянын (Кьеркегор, Хайдеггер, Сартр) алкагында эркиндик, кооптонуу, күнөө, долбоорлуулук, маани жана жоопкерчилик түшүнүктөрү талданат. Санариптик чөйрөдө бул категориялар жоголбой, тескерисинче, өзгөрүп, субъектти ыктымалдык модельге кыскартуунун чегин көрсөтөрү негизделет. Жоопкерчилик автордук акт катары алгоритмдик онтологиянын чеги жана XXI кылымдагы субъекттүүлүктүн шарты катары каралат.
КЫРГЫЗ ЭТНОЭТИКЕТИНДЕ КИЙИМ СИМВОЛДОРУНУН СОЦИАЛДЫК МААНИСИ
Макалада кийим маданияттын бир бөлүгү катары аныкталып, жеке сулуулукту калыптандыруучу декоративдик искусствонун бир түрү катары каралат. Автор ошондой эле кийимдин келип чыгышын жана анын тарыхтагы ордун изилдейт. Изилдөөдө кыргыз кийиминин символикалык маанисине жана өзгөчөлүктөрүнө терең талдоо жүргүзүлдү. Ар бир кийимдин мааниси, кыргыздын салттуу маданиятындагы баалуулугу аныкталды. Макалада эркектердин баш кийими болгон ак калпак жөн гана баш кийим эмес, тарыхыбыздын бир бөлүгү, кыргыз тоосунун бийиктигин, күзгүдөй аппак болуп, ой бийиктигин, жан дүйнө тазалыгын, элдин биримдигин чагылдырып турганы баса белгиленди. Аялдардын баш кийими, «ак элечек» же турмушка чыккан аялдын баш кийими (улуттук ак чалма) энеликтин ыйык символу болуп эсептелет. Андан сырткары кыргыз элинин улуттук кийимдери «Манас» эпосунда кеңири сүрөттөлгөн. Анда эркектердин көчмөн турмушуна ылайыктуу кийимдердин түрлөрү жана аскердик кийимдердин аталыштары баяндалат. Эпосто аялдардын кийимдеринин өзгөчөлүгү да талкууланат.
БАЙЫРКЫ ЧЫГЫШТЫН ЭТИКАЛЫК ОКУУЛАРЫНАН ФРАГМЕНТТЕР ИНДИЯ – ИРАН – КЫТАЙ
Байыркы Чыгыштын этикалык дүйнѳтаанымы дүйнѳлүк философия тарыхынын бирден-бир маңыздуу, кѳп салаалуу жана кайталангыс баскычтарынын катарына кирет. Этика Чыгыштын маданий-философиялык салтында Байыркы Грек цивилизациясындагыдай ѳзүнчѳ дисциплина иретинде эмес, үлгүлүү жүрүм-турумдун, социалдык гармониянын зарылдыгын айгинелеген кенен мазмундуу окуунун ажырагыс бир бѳлүгү катары каралган. Индияда, Иранда, Кытайда байыркы этикалык ойлом бир гана диний-философиялык идеяларды чагылдырбастан күнүмдүк турмуштагы ритуал-жѳрѳлгѳлѳр, нарк-насил жана укук-имплициттүү түрдѳ байланышта болгон. Макалада Индиянын (ведалар, буддизм, жайнизм), Ирандын (Авеста, зороастризм) жана Кытайдын (конфуциянчылык, даосизм) байыркы салттуу этикалык окуулары фрагментардык түрдѳ талдоого алынат.