Синергетикалык геодинамикалык системаларды изилдөө үчүн топологиялык сезбестик усулунун колдонуусу (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2024)
Андронов-Понтрягин боюнча сезбестик концепциясына негизделген динамикалык системалардын сезбестиктерин изилдөө усулу каралат жана «топологиялык сезбестик усулу» деп аталат. Динамикалык системалардын максималдуу сезбестигин жана минималдуу сезбестик эместиги түшүнүктөрүнүн аныктамалары берилген, аларга жетишүү үчүн зарыл жана жетиштүү шарттар, ошондой эле динамикалык системалардын топологиялык структураларынын бифуркацияларынын пайда болушу боюнча тиешелүү теоремалар аныкталган, алар автордун эмгектеринде далилденген. Бул усул фазалык мейкиндиктин сингулярдуу чекиттеринде Сильвестр матрицалык теңдемесин колдонуу менен аныкталган теореманын негизинде системалардын сезбестигин башкарууга мүмкүндүк берет. Каралып жаткан усулду колдонуу менен системалардын сезбестигин жана бифуркацияларын изилдөөнүн негизги этаптары тиешелүү алгоритм түрүндө берилген. Усул динамикалык системалардын сезбестигин жана бифуркацияларын, ошондой эле синергетикалык системаларды жана ар кандай физикалык мүнөздөгү хаосту изилдөө үчүн колдонулушу мүмкүн. Автордун эмгектеринде усул көптөгөн синергетикалык системалардын мисалдары аркылуу сыналган, мисалы Лоренц жана Рёсслер аттракторлору, Белоусов-Жаботинский, Чуа, “жырткыч-жеми” системалары, Хенон, Хопф бифуркациялары ж.б. Бул макалада усул күчтүү жер титирөөлөргө даярдануу аймактарында геодинамикалык синергетикалык процесстерди изилдөө үчүн колдонуусу көргөзүлгөн.