XIX – XX кк. БАШЫНДАГЫ КЫРГЫЗ ТАРЫХЫЙ ИНСАНДАРЫНЫН ИШМЕРДИГИ КОШОК ЫРЛАРЫНЫН МИСАЛЫНДА (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2022)
Кыргыз элинин XIX-XX кылымдар мезгилиндеги мамлекетинин абалы -тарыхыбыздагы бүдөмүк суроолордун бири. Советтик тарыхнаамада көпчүлүк элдердин мамлекетинин тарыхына үстүртөн мамиле жасалгандыктан, бул жагдай негизинен ачыкталбаган. Анын үстүнө, көчмөндөрдүн тарыхын изилдөөдө евроцентристтик көз караш үстөмдүккылгандыктан, ушул мезгилде, кыргыз эли уруулук түзүлүштө болуп, бытырандылыккадуушарлангандыктан бирдиктүү мамлекеттик саясат жүргүзө алышпай, өз мамлекетинеэгедер болбоду деген, жаӊылыш көз караштар бар. Албетте, ошол мезгилде кыргыз элининбасымдуу көпчүлүгү көчмөн турмушта жашагандыгы талашсыз, бирок, муундан-муунгауланып келген оозеки чыгармачылыгы, маданияты баа жеткис. Бул макалада (Кокон хандыгы жана орус отор саясаты мезгилдери) Кокон хандыгы доорундагы (XIX к.) көрүнүктүүинсандар: Медет датка, Тайлак баатыр, Нүзүп бий, Ормон хан, Алымбек датка, Алымкуллашкер башынын ишмердүүлүктөрү кыргыз элинин фольклордук булак катары, кошок ырларында чагылдырылышы жана Орус оторчулук саясаты мезгилинде (XX к. башы) жашаганкыргыз коомчулугунун көрүнүктүү өкүлдөрү: Курманжан датка, Боромбай бий, Шабданбаатыр, Исхак Асан уулу, Мамыр Мерген уулу, Абдылдабек, Молдо Ашыр ж.б. инсандардын ишмердиктери, тарыхый окуялары, элдик боштондук үчүн күрөштөрүн оозеки чыгарма булактарда чагылдырылышы изилденди.