(untitled) (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2026)
Кыргызстандын техногендик калдыктарынан асыл, негизги жана сейрек кездешүүчү жер элементтерин бөлүп алуу үчүн оригиналдуу, көп компоненттүү технология сунушталган. Анын негизин кавитация менен активдештирилген ультраүн менен толукталган жана мейкиндикте бөлүштүрүлгөн көп электроддуу схемада ишке ашырылган электр-физикалык иондоштуруу (ЭФИ) түзөт. Изилдөө эки бирдиктүү максатты көздөгөн: (i) эң жогорку деңгээлдеги тандалмалуулукту (селективдүүлүктү) жана жогорку энергетикалык рентабелдүүлүктү камсыз кылган процесстердин физика-химиялык негиздемесин иштеп чыгуу, жана ошону менен бирге (ii) экинчилик булгоочу заттардын пайда болушун минималдаштыруучу режимдерди моделдөө. Баштапкы чийки зат катары өлкөнүн негизги тоо-кен өнөр жай аймактарында топтолгон байытуучу фабрикалардын калдыктары, металлургиялык шлактар жана шламдар талданган. Жооп кайтаруу беттик методологиясына негизделген эксперименталдык программа критикалык параметрлерди: потенциалды 6 – 12 В, электроддор аралык ажырымды 1,0 – 1,5 см, электролиттин молярдуулугун 0,5 – 1 М, акустикалык кубаттуулукту < 300 Вт, иштетүү узактыгын 30 – 65 мүн. чегинде так кылдат жөндөөгө мүмкүндүк берди. Натыйжада, бөлүп алуунун рекорддук коэффициенттерине жетишилди: Cu — 96,8 %, Zn — 93,5 %, Ag — 92,1 %, Au — 88,5 %; сейрек кездешүүчү жер элементтеринин өкүлдөрү La жана Nd үчүн тиешелүү көрсөткүчтөр 79,7 % жана 81,1 % түздү. ICP-OES / SEM-EDX комплекси менен тастыкталган алынган чөкмөлөрдүн тазалыгы Cu үчүн 99,8 ‰ жана Au, Ag үчүн 99,5 ‰ ашты. Ультраүн кавитациясынын жана көп электроддуу талаанын синергиясы электрохимиялык реакциялардын энергетикалык тоскоолдугун төмөндөтөт, катуу фазаны дезагрегациялайт, масса алмашууну тездетет, ал эми токтун бир калыпта бөлүштүрүлүшү аноддордун пассивациясына жол бербейт. Классикалык гидро- жана пирометаллургиялык ыкмалар менен салыштыруу, кооптуу реагенттерден толук баш тартуу менен энергия керектөөнүн олуттуу (бир нече эсе жана ондогон эсе) кыскарганын көрсөттү. Иштелип чыккан бул ыкма экологиялык тобокелдиктерди азайтуу менен топтолгон калдыктарды комплекстүү утилизациялоого жол ачып гана койбостон, Кыргыз Республикасынын экономикасына кошумча түрткү берүүгө жөндөмдүү болгон критикалык маанилүү металлдардын альтернативдүү минералдык-чийки зат базасын түзөт.