(untitled) (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2026)
Макалада Кыргызстандын экспорттук экономикасынын учурдагы абалы өлкөнүн глобалдык кошумча нарк түзүү чынжырларына (ГКНТЧ) катышуусунун көз карашынан талданат. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитетинин жана эл аралык маалымат базаларынын материалдарынын негизинде экспорттун түзүмү жана динамикасы боюнча актуалдуу статистикалык маалыматтар келтирилген. Негизги экспорттук тармактар аныкталган: биринчи кезекте тоо-кен өндүрүшү (алтын, баалуу металдар), ошондой эле чийки күйүүчү май ресурстары. Башкы экспорттук рыноктор – Швейцария (28–32% экспорту) жана ЕАЭБ өлкөлөрү. Кыргызстандын тышкы соодасынын болгону болжол менен үчтөн бири (≈32%) гана глобалдык кошумча нарк чынжырларына байланыштуу экени көрсөтүлүп, анда чийки заттык компонент үстөмдүк кылат (көбүнчө «артка багытталган» интеграция). Ички чектөөчү факторлор талданган: чийки затка көз карандылык, экономиканын аз диверсификацияланышы, географиялык обочолук жана инфраструктуралык көйгөйлөр, ошондой эле институционалдык тоскоолдуктар (татаал бажы жол-жоболору, жогорку бюрократия). Кыргызстандын экспорттук потенциалын ГКНТЧ аркылуу кеңейтүү мүмкүнчүлүктөрү бааланган – жаңы рынокторго чыгуу, кайра иштетүү өнөр жайын индустриалдаштыруу жана кластердик долбоорлорду өнүктүрүү (текстиль, азык-түлүк өнөр жайы, электроника, терең кайра иштетилген айыл чарба продукциясы). Негизги сунуштар формулировкаланды: экспорттолгон чийки заттын кошумча наркын жогорулатуу (мисалы, металлдарды жеринде кайра иштетүү жана зер буюмдарын чыгаруу), логистикалык инфраструктураны өнүктүрүү, ишкерлик чөйрөнү жакшыртуу жана ЕАЭБ менен эл аралык келишимдердин куралдарын колдонуп, глобалдык чынжырларга интеграцияны күчөтүү.