(untitled) (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2025)
Бул макалада ритуалдык темалар менен байланышкан аспаптык версиялар (күйлөр) каралат. Көңүл чордонунда: 1. Казак музыкалык фольклорундагы кабарлоонун жана маркум менен коштошуунун түрлөрү. Кыскача мүнөздөмө; 2. Элдик аспаптык музыкада алардын чагылдырылышы. Казактардын музыкалык салтында тигил же бул түрдө коштошуу (өлүү) ырымжырымдары менен байланышкан көрүнүштөрдүн бүтүндөй комплекси калыптанган. Алардын арасында естирту (өлүм жөнүндө аллегориялык билдирүү салты), жоктау (ыйлоо, жоктоо, маркумду жоктоо), зарлау (ачуу ый, ый), коштасу (коштошуу), арнау (арнау), жубату, (жубату), конил айту (жубатуу ыры). Аспаптык музыкада атактуу адамдардын өлүмү үчүн түзүлгөн программалык пьесалар бар. Алар түрдүү музыкалык аспаптарда (домбра, кыл-кобыз жана сыбызгы) аткарылат. Алардын айрымдары күү-легендалар (аныз-куйлер) менен байланыштуу болсо, кээ бирлеринин жаралуу тарыхы бар. Автор бир нече күйлөрдүн мисалында аспаптык эстетүүнүн өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт: элдик «Аксак кулан», Даулеткерей «Салык өлгөн», Тока «Төрт толгау» цикли (домбыра), Ыклас «Ерден» (кобыз), «Арбиянын коныры» (сыбызгы). Өлгөндөрдү эскерүүгө арналган күүлөрдө колдонулган көптөгөн мотивдер белгилүү бир сөздөргө негизделген. Аларда подтекст болушу мүмкүн, бул алардын ыр жоктоо менен байланышын да ачып берет («Аксак кулан», «Салык өлгөн», «Ерден» жана башка күүлөрдү караңыз). Казактардын аспаптык салтында жоктауга байланыштуу циклдик пьесалар бар (караңыз Тока «Төрт толгау»). Мындан тышкары, аспаптык версиялар болгондуктан, бул үлгүлөр ритуалдык аземдик аракеттерден тышкары, өз алдынча аткарылышы мүмкүн. Демек, алар сакталып, бүгүнкү күндө көптөгөн азыркы казак домбырачыларынын репертуарын кооздоп турат.