(untitled) (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2025)
Макалада жасалма интеллектке (ЖИ) карата «кара машина» философиялык метафорасы жана анын философиялык антропологиянын, гносеологиянын жана аң-сезим философиясынын салттарындагы мааниси талданат. Жаңы доордогу механисттик ой жүгүртүү менен нейротармактык ЖИ тууралуу азыркы түшүнүктөрдүн концептуалдык байланышы изилденет. Бул ЖИ – тунук эмес, бирок натыйжалуу иштеген система катары сүрөттөлөт. Субъекттүүлүк, рационалдуулук жана түшүндүрүмдүүлүк сыяктуу негизги философиялык түшүнүктөрдү кайра карап чыгуу зарылдыгы негизделет. Адам менен ЖИнин өз ара аракеттенүүсүндө пайда болгон парадокстарга өзгөчө көңүл бурулат — ЖИ аң-сезимсиз жана өзүн түшүнбөстөн интеллектуалдык жүрүм-турум көрсөтөт. Автордук анализ ЖИнин классикалык эпистемологияга чакырык таштарын көрсөтөт, анткени бул тармакта билим осмысленность (маанилүүлүк), тунук түшүндүрүмдүүлүк жана рефлексия жөндөмдүүлүгү менен байланышкан. ЖИнин өнүгүшү ой жүгүртүү түшүнүгүнүн философиялык ревизиясын талап кылары баса белгиленет: субъектсиз таануу, логикасыз рационалдуулук, аң-сезимсиз жоопкерчилик мүмкүнбү деген суроолор коюлат. Акырында, ЖИ «кара машина» катары — бул жөн гана технологиялык эмес, ошондой эле батыш ой жүгүртүүсүнүн антропоцентристтик негиздерин шек туудурган терең философиялык маселе экени белгиленет.