(untitled) (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2025)
Бул макала экологияны илимий дисциплина катары терең талдоого алып, адамдын жаратылыш системаларын бузууга алып келген иш-аракеттери менен байланышкан маселелерди карайт. Автор токойлордун кыркылышы, суу объектилеринин булганышы, глобалдык ысыш жана биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу сыяктуу антропогендик таасирлердин кесепеттерин изилдейт. Талдоолор БУУнун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму, БУУнун Айлана-чөйрө программасы сыяктуу дүйнөлүк алдыңкы уюмдардын маалыматтарына жана планетаны коркунучка салган адам ишмердүүлүгүн тастыктаган илимий байкоолорго негизделген. Айрыкча климаттын өзгөрүшүнүн жана табигый ресурстардын түгөнүшүнүн кесепеттерине көңүл бурулуп, бул маселелер экологиялык гана эмес, геосаясий көйгөйгө айлангандыгы белгиленет. Токойлордун массалык түрдө кыйылышы, суу менен атмосферанын булганышы, парник газдарынын концентрациясынын өсүшү — булардын бардыгы Жерде катастрофалык өзгөрүүлөрдү жаратып, адамзаттын жана башка жандуулардын жашоосуна коркунуч туудурат. Суунун жоголушу, температуранын жогорулашы жана экосистемалардын деградациясы сыяктуу көйгөйлөр дүйнөлүк коомчулуктун шашылыш чара көрүүсүн талап кылат. Макалада ошондой эле Мексика булуңундагы мунай төгүлүшү, сугат айыл чарбасынан улам суунун түгөнүшү жана Индия менен Пакистандын ортосундагы суу жетишсиздигине байланыштуу геосаясий коркунучтар сыяктуу мисалдар келтирилет. Иште шашылыш жана координацияланган аракеттердин зарылдыгы баса белгиленип, глобалдык кызматташтыкка, жашыл технологияларга инвестиция салууга, калыбына келүүчү энергия булактарына өтүүгө жана суу ресурстарын натыйжалуу башкарууга чакыруу айтылат. Табигый системаларга болгон урмат-сыйга, жоопкерчиликке жана тилектештикке негизделген жаңы экологиялык аң-сезимди калыптандыруу маанилүү экени белгиленет. Табигый ресурстары жок болсо да, калдыктарды кайра иштетүү жана ресурстарды туруктуу пайдалануу жаатында чоң ийгиликтерге жетишкен Сингапурдун мисалы ийгиликтүү экологиялык стратегия катары көрсөтүлгөн. Макалада учурдагы экономикалык жана саясий моделдерге сын айтылып, алардын экологиялык кыйроого себепкер болуп жаткандыгы белгиленет. Автор чечимдер технологиялык инновациялар менен гана чектелбестен, саясий жана экономикалык башкарууда да өзгөрүүлөрдү талап кылат деп эсептейт. Табигый ресурстарды туруктуу пайдалануу жана глобалдык кызматташтыкты камтыган комплекстүү ыкмасыз, адамзат жаратылыш менен гармонияда жашоо мүмкүнчүлүгүнөн ажырап калышы мүмкүн. Макала философиялык ой жүгүртүү менен аяктап, табияттын баалуулугу жана ага болгон мамилени кайра карап чыгуу зарылдыгы жөнүндө ойлор айтылат. Башкы идея – планетанын келечеги адамзаттын экономикалык өнүгүү менен экологиялык тең салмактуулуктун ортосундагы тең салмактуулукту табууга жөндөмдүүлүгүнө байланыштуу. Автор бул көйгөйдүн шашылыштыгын түшүнүүгө жана мүмкүн болгон кырсыктын алдын алуу үчүн активдүү аракеттерди көрүүгө чакырат.