(untitled) (КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2022)
Байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздар Көк-Теңирге, Умай энеге (Умай эненин культуна), Йер-Субка (жер-суу) табынышкан. Бүткүл орто кылымдар бою кыргыздар жалпысынан шаманчылар бойдон кала беришкен, алардын культтары өз мамлекети түзүлгөнгө чейин эле уруулук турмуштун шартында пайда болгон. Мындан тышкары, кыргыз коомунун философиялык-диний чөйрөсүндө башка дүйнөлүк диндердин: буддизмдин, зороастризмдин, манихеизмдин, чыгыш христиандыктын (несториандык) элементтери болгон. Ата-бабаларынын руху бар болгону менен, түрктөр менен половецтерден (куман-кыпчактар) айырмаланып, алардын ата-бабаларынын урматына таш айкелдерди тургузуу салты кыргыздарда кеңири тараган эмес. Кыргыздар отко сыйынышкан. От кудайы «От-эне» жылуулук, жарык берип, үй-бүлөнүн очогун күнү-түнү жаман күчтөрдөн кайтарып, ээсине жакшылык, байлык тартуулап, үй башчысынын камкордугу менен жашайт. Ар бир кыргыз уругу уруулук жандын сакчысы катары эсептелген дарактардын айрым түрлөрүнө да сыйынышкан. Кыргыз коомунда дин кызматкерлери «кам» (кытайча гянь), араб булактарында «фагинун» («fahginun»), бөгү («bögü») деп аталып калган.