Дарыя нуктарында кум-шагыл аралашмасын казып алууну көзөмөлдөөнүн методикалык негиздери
Ачкыч сөздөр:
песчано-гравийная смесь, мониторинг, пойма, река, донные отложения, геоэкологический риск, ГИСАннотация
Макалада Кыргызстандын дарыяларынын жайылмаларында жана нуктарында кум-шагыл аралашмасын (КША) казып алууга геоэкологиялык мониторинг уюштуруунун методикалык негиздери каралган. Изилдөөнүн актуалдуулугу каналдын деформациясын, жээктердин эрозиясын жана экосистемалардын деградациясын пайда кылган антропогендик таасирдин күчөшү менен шартталган. Жерди аралыктан зонддоонун, геомаалыматтык системалардын (ГИС), натуралык гидрологиялык изилдөөлөрдүн жана биоиндикациянын айкалышына негизделген байкоолордун комплекстүү методикасы сунушталган. КША казып алуунун кесепеттерин баалоонун объективдүүлүгүн жана системалуулугун камсыз кылуучу мониторингдин этаптары жана принциптери иштелип чыкты. Сунушталган индикаторлордун комплекси морфометриялык, гидрохимиялык жана биологиялык параметрлерди камтуу менен бирге геоэкологиялык тобокелдиктерди азайтууга өбөлгө түзөт. Изилдөөнүн жыйынтыктарын ишке ашыруу аркылуу мониторинг жүргүзүү үчүн регионалдык ГИС-платформа түзүлөт жана бул Кыргызстандын тоолуу аймактарында жаратылышты туруктуу жана коопсуз пайдаланууну камсыздайт.
Шилтемелер
Михайлов А.М. Охрана окружающей среды при разработке месторождений открытым способом. М.: Недра, 1981. 184 с.
Калыбеков Т. Обоснование возникновения экологического риска при открытой разработке месторождений // Изв. НТО «КАХАК». Алматы, 2011. № 2 (32). С. 95–99.
Бабенко О.Б., Семикобыла Я.Г. Методика расчета ущерба окружающей среде на территории горнодобывающего района // Горный журнал. 2010. №7. С.103–105.
Пьянков С.В., Шихов А.Н. Геоинформационное обеспечение моделирования гидрологических процессов и явлений. Пермь: ПГНИУ, 2017. 148 с.
Вогель Д.К., Попов А.В. Метод создания цифровой модели рельефа на основе съемки с беспилотного летательного аппарата // Наукосфера, №9(2), 2021. С.46–50.
Сарапулова Г.И. Новые подходы мониторинга загрязнения геосистем // Успехи современного естествознания. 2010. №11. С.65–66.
Бычков И.В., Ружников Г.М., Федоров Р.К. и др. Цифровая трансформация экологического мониторинга оз. Хубсугул и Прихубсугулья // Вычислительные технологии. 2022. Т.27, №5. С.14–29.
Kaldybaev N.A., Sopubekov N.A., Mamatkasymova A.T. et al. Methodological Basis for Assessing Negative Factors of Mineral Extraction on Beds of Rivers and Watercourses // Sustainable Development of the Agrarian Economy Based on Digital Technologies and Smart Innovations. Springer, 2024. pp. 287–293.
Калдыбаев Н.А., Маткасымова А.Т., Панфиленко Т.Г., Жунусалиева А.К. Методические основы использования ГИС-технологий для гидрологического мониторинга и оценки русловых деформаций в горных реках // В сб.: Актуальные проблемы проведения геолого-геофизических исследований. Краснодар, 2024. С. 146–151.
Калдыбаев Н.А., Панфиленко Т.Г., Токтомуратова Г.Ш. и др. Оценка негативных факторов добычи песчано-гравийного материала в русле реки Кугарт // Вестник Кыргызского национального университета им. Ж. Баласагына. 2023. №S1. С.57–61.
