Кыргызстандын кычкылданган күрөң көмүрүнөн жана табигый минералдардан жасалган байытылган органикалык гуминдүү жерсемирткич жана аны колдонуунун келечеги
Ачкыч сөздөр:
окисленный бурого угол (лигнит), гуминовые кислоты, глауконитовый минерал, гуминовое органоминеральное удобрение, почваАннотация
Бул изилдөөнүн актуалдуулугу активдүү функционалдык топтору бар табигый органикалык кошулмалар катары гуминдик заттардын жогорку агрономиялык баалуулугу менен аныкталат. Бул изилдөөнүн максаты кычкылданган күрөң көмүргө (лигнит), гумуска жана глауконитке негизделген органоминералдык жерсемирткичти өндүрүү ыкмасын иштеп чыгуу максатында Кыргызстандагы Кызыл-Токой кенинен алынган табигый минералдык глаукониттин касиеттерин изилдөө болгон. Бул иш чийки заттын (кычкылданган күрөңкөмүр (лигнит), органикалык калдыктардан алынган гумус жана глауконит) техникалык, химиялык жана физикалык мүнөздөмөлөрүн аныктоо боюнча изилдөөлөрдү камтыган. Кычкылданган күрөң көмүргө (лигнит), органикалык калдыктардан алынган гумуска жана глауконитке негизделген байытылган гуминдик органоминералдык жер семирткичти өндүрүүнүн натыйжалуулугу жана мүмкүнчүлүгү эксперименталдык түрдө аныкталган.
Изилдөөдө гуминдик органоминералдык жер семирткичти өндүрүүнүн негизги процесстик параметрлери каралып, байытылган органоминералдык жер семирткичти колдонуунун мүмкүнчүлүгү талданган. Изилдөөдө гуминдик кислоталар көп компоненттүү жана гетерогендүү экени, алардын химиялык формуласы жана курамы боюнча өзгөрмөлүүлүгү менен мүнөздөлөрү аныкталган. Калифорниялык кызыл сөөлжандар (Eiseniafoetida) тарабынан иштетилген гумусту колдонуу менен алынган гумусту колдонуу, ошол эле учурда анны Кыргызстандагы Кызыл-Токой кенинен табылган табигый минералданалынган глауконит менен байытуу сунушталууда. Изилдөө ошондой эле лабораторияда алынган жер семирткич үлгүсү практикалык колдонуу үчүн зарыл болгон касиеттерге ээ экенин аныктады. Изилдөөнүн жыйынтыктары органикалык дыйканчылыкка инновациялык ыкмаларды иштепчыгуу жана ишке ашыруу үчүн практикалык жактан потенциалдуу мааниге ээ.
Шилтемелер
Джапарова Ш., Сабиров Б. З., Бактыбай кызы Назира, Кушбакова Г. Т., Сапарбаев С. Т. Известия Национальной академии наук Кыргызской республики https://ilim.naskr.kg/index.php/main/article/view/352
Таскаев, Н.Д. 1971. Получение гуминовых удобрений из окисленных углей Кызыл-Кия методом жидкофазной аммонизации. Материалы I науч.-техн. конф. по использованию углей Киргизии: тр. Фрунз. политехн. ин-та. Фрунзе. С. 288-293.https://cyberleninka.ru/article/n/poluchenie-guminovyh-veschestv-iz-okislennyh-ugley-uzgenskogo-mestorozhdeniya-s-aktivirovannoy-vodoy-poluchennoy-metodom-elektroliza
Жолдошова Т.Б., Сабитов Э.В., Арзиев Ж.А., Исмаилов М.И. 2014. О возможности использования термически и химически активированных глауконитов. Труды ОшТУ, 2(2). http://vestnik.oshtu.kg/index.php/139-statii/izvestiya-2-2014-2/problemy-tekhnicheskikh-nauk
Анарбаев, А.А., Кабылбекова, Б.Н., Хусанов, Ж.Е., Орманова, Г.М. 2025. Исследование процесса получения комплексного фосфорогуматного минерального удобрения. Известия Академии наук Республики Казахстан. Серия «Химия и технология», 1(462), 5-20. https://doi.org/10.32014/2025.2518-1491.262
Казангельдина, Ж.Б., ДЖапарова, Ш., Токтосункызы, К., Кушбакова, Г.Т., Сабирова, Н.Б. 2023. Разработка мероприятия по использованию гуминового биоудобрения для повышения плодородия земель Южного региона Кыргызстана. В: Материалы Международной научно-практической конференции «Новые возможности устойчивого развития горных регионов: инновации и сотрудничество», посвященной 60-летию Ошского технологического университета имени Мусы Адышева (с. 159-163). Ош: Ошский технологический университет. http://science.oshtu.kg/wp-content/uploads/2024/10/kazangeldina-zhanna-bakytzhanovna.pdf
Джапарова, Ш., Борубаев, С.А., Сабиров, Б.З., Артыкбаева, С.Ж. 2022. К вопросу не топливного использования низкосортных окисленных бурых углей Кыргызстан. Тенденции развития науки и образования. DOI:10.18411/trnio-05-2022-416
Abdiev, M. Z., Toktorov, K. K., Abdrakhmanov, O. E., Momunov, U. N., Ergeshov, K. A. 2024. Ways to Improve the Innovative Development of Kyrgyz Agriculture. In Sustainable Development of the Agrarian Economy Based on Digital Technologies and Smart Innovations (pp. 51-54). Cham: Springer Nature Switzerland.https://doi.org/10.1007/978-3-031-51272-89
Kozhogulova, V., Mardalieva, L., Kozhomkulova, A., Sheralieva, Z. 2023. Sustainable development of the agricultural sector of Kyrgyzstan in an integrated environment. In AIP Conference Proceedings. Vol. 2612. No. 1. AIP Publishing. https://doi.org/10.1063/5.0113043
Bergstrand, K. J. 2022. Organic fertilizers in greenhouse production systems–a review. ScientiaHorticulturae. Vol. 295. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2021.110855
Rasouli, F., Nasiri, Y., Asadi, M., Hassanpouraghdam, M. B., Golestaneh, S., Pirsarandib, Y. 2022. Fertilizer type and humic acid improve the growth responses, nutrient uptake, and essential oil content on Coriandrumsativum L. Scientific reports. Vol. 12(1).https://doi.org/10.1038/s41598-022-11555-4
Sarlaki, E., Kianmehr, M. H., Kermani, A. M., Ghorbani, M., Javid, M. G., Rezaei, M., Chen, X. 2023. Valorizing lignite waste into engineered nitro-humic fertilizer: Advancing resource efficiency in the era of a circular economy. Sustainable Chemistry and Pharmacy. Vol. 36. https://doi.org/10.1016/j.scp.2023.101283
Jing, J., Zhang, S., Yuan, L., Li, Y., Lin, Z., Xiong, Q., Zhao, B. 2020. Combining humic acid with phosphate fertilizer affects humic acid structure and its stimulating efficacy on the growth and nutrient uptake of maize seedlings. ScientificReports. Vol. 10(1).https://doi.org/10.1038/s41598-020-74349-6
Национальный стандарт Кыргызской Республики. КМС ГОСТ Р 50335:2022. http://standarts.nism.gov.kg/uploads/demo/pdf/7d84524eda99359953d5d3a0e45ee6ed.pdf
Tiwari, J., Ramanathan, A. L., Bauddh, K., Korstad, J. 2023. Humic substances: Structure, function and benefits for agroecosystems—A review. Pedosphere. Vo. 33(2). Pp. 237-249. https://doi.org/10.1016/j.pedsph.2022.07.008
Xiong, Q., Wang, S., Lu, X., Xu, Y., Zhang, L., Chen, X., Ye, X. 2023. The effective combination of humic acid phosphate fertilizer regulating the form transformation of phosphorus and the chemical and microbial mechanism of its phosphorus availability. Agronomy. Vol. 13(6). https://doi.org/10.3390/agronomy13061581
Parpieva, N., Matikeyeva, N., Sheralieva, Z., Adylbekova, N., &Amatova, U. 2023. Resource potential for the sustainable development of agriculture in the Kyrgyz Republic. In E3S Web of Conferences. Vol. 380. EDP Sciences. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202338001022
Mockeviciene, I., Repsiene, R., Amaleviciute-Volunge, K., Karcauskiene, D., Slepetiene, A., Lepane, V. 2022. Effect of long-term application of organic fertilizers on improving organic matter quality in acid soil. Archives of Agronomy and Soil Science. Vol. 68(9). Pp. 1192-1204. https://doi.org/10.1080/03650340.2021.1875130
Karunathilake, E.M.B.M., Le, A.T., Heo, S., Chung, Y.S., Mansoor, S. 2023. The Path to Smart Farming: Innovations and Opportunities in Precision Agriculture. Agriculture. №13. https://doi.org/10.3390/agriculture13081593
Abdulraheem, M.I., Zhang, W., Li, S., Moshayedi, A.J., Farooque, A.A., Hu, J. 2023. Advancement of Remote Sensing for Soil Measurements and Applications: A Comprehensive Review. Sustainability. Vol. 15. https://doi.org/10.3390/su152115444
Tavakol, A., McDonough, K. R., Rahmani, V., Hutchinson, S. L., Hutchinson, J. S. 2021. The soil moisture data bank: The ground-based, model-based, and satellite-based soil moisture data. Remote Sensing Applications: Society and Environment. Vol. 24. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2021.100649
Chen, Y., Feng, X., Fu, B. 2021. An improved global remote-sensing-based surface soil moisture (RSSSM) dataset covering 2003–2018. Earth System Science Data. Vol. 13(1). Pp. 1–31. https://doi.org/10.5194/essd-13-1-2021
Peng, J., Tanguy, M., Robinson, E. L., Pinnington, E., Evans, J., Ellis, R., Dadson, S. 2021. Estimation and evaluation of high-resolution soil moisture from merged model and Earth observation data in the Great Britain. Remote Sensing of Environment. Vol. 264. https://doi.org/10.1016/j.rse.2021.112610
